5.Sınıf Türkçe Sözcükte Yapı Ders Notu





KÖK

Kök, bir sözcüğün parçalanamayan, anlamlı, en küçük parçasıdır. Bir kelimenin anlamlı en küçük yapı birimidir. Köklere çeşitli eklerin getirilmesiyle oluşan anlamlı birliğe ise gövde denir.

İSİM KÖKÜ

Varlıkların ismi olan köklere isim kök denir. Varlıkları ve kavramları karşılayan yani isim olan köklerdir. İsim kökleri -mek, mak ekini alamazlar.

*Dünya, kömürlük, kulaklık,gözlük,tuzluk,Türkçe

Arkadaş, ağaçlık,şekerci,anne,öfke,yazlık,yolcu

FİİL KÖKÜ

Varlıkların yaptığı işi hareketi veya durumu, oluşu bildiren köklerdir.Fil kökleri -mek, mak ekini alabilirler.

*Gelmek,temizlemek,yürümek,söylemek,gezmek,silmek,özlemek,dökmek,uzanmak,sürmek,örmek

SESTEŞ KÖK

Yazılışları aynı anlamları farklı olan köklere sesteş kök denir. Hem isim hem fiil kök olma özelliğine sahip köklerdir.

* Çocuklar kavgadan sonra barıştı.

* Barış ülkeler arasındaki dostluğu pekiştirir.

* Adresimi hemen bir kenara yaz.
*Bu yaz yurtdışına çıkmayı düşünüyorum.

* Depodaki bidonlar ağzına kadar dolu.
*Bu mevsimde buralarda dolu yağar.

ORTAK KÖK

Aralarında anlam ilişkisi bulunan ve hem isim hem fiil kök olabilen köklere ortak kök denir.

Sesteş kökler arasında anlam ilişkisi bulunmazken ortak kökler arasında belirgin bir anlam ilişkisi vardır.

*Bu yoğurt çok ekşimiş.

*Ekşi ayranı bir yudumda içmiş.

*Tavandan su damlıyor.

*Su damlalarının sesi çok yakından geliyordu.

*Kuşlar artık sıcak memleketlere göçüyor.

*Göç sonucu ilimizin nüfusu azaldı.

EKLER ekler

EK

Sözcüklerin cümle içindeki görevlerini belirtmek ya da sözcüklerde yeni sözcük üretmek amacıyla kullanılan seslere  denir.

ÇEKİM EKLERİ

İSİM ÇEKİM EKLERİ

İsimlere gelerek anlamını ve yapısını değiştirmeyen eklere isim çekim ekleri denir.

ÇOĞUL EKLERİ

İsimlere gelerek onlara çoğul anlamı kazandıran eklerdir. Bunlar -lar -ler ekleridir.

*Evler, arabalar, çöpler, saatler, sehpalar, kuşlar

*Akşama Receplere misafirliğe gideceğiz. (Aile anlamı)

* Bu kervansaray Selçuklular döneminde yapılmıştır. (Soy anlamı)

*Ali Beyler daha teşrif etmediler. (Saygı)

* Beyefendiler henüz sofraya oturmadılar. (Alay)

* Yirmi yaşlarında bir genç kızdı. (Yaklaşık)

* Yaşlı kadın ateşler içinde yanıyordu. (Abartma)

* Bu ülkede Mustafa Kemal’ler tükenmez. (Benzerleri)

*Sabahları mutlaka meyve suyu içerim. (Her anlamı)

*Özel isimlere eklenen çekim eklerinden önce kesme işareti konur.” kuralı çoğul eki için geçerli bir kural değildir.

İYELİK EKLERİ

Bir varlığın kime ait olduğunu veya neye ait olduğunu bildiren isim ve isim soylu  sözcüklere gelen eklere denir.

Kalem-im – Benim

Kalem-in – Senin

Kalem-i – Onun

Kalem-imiz – Bizim

Kalem-iniz– Sizin

Kalem-leri – Onların

*Ev+imiz+in çok büyük bir manzarası var.

*Sabahtan beri baş+ım ağrıyor.

*Çoraplar+ın+ı nerede çıkardıysan oradadır.

*Yemek yedikten sonra çay+ımız+ı içip yola koyuluruz.

*Gürültü+nüz diğer müşterileri rahatsız ediyor.

*Öğrencilerin kıyafet+leri aynı renk olmalıdır.

HAL EKLERİ

İsim soylu sözcüklere gelerek onlara yönelme, belirtme, bulunma, ayrılma anlamları katan eklerdir.

Silgi — Yalın Hali

Silgi-ye — Yönelme Hali

Silgi-yi —Belirtme Hali

Silgi-de—Bulunma Hali

Silgi-den —Ayrılma Hali

*Anlattıklarımı deftere mutlaka yazın.

*Adam çöpten kâğıt toplayarak geçiniyormuş.

*Bu hafta sonu pazara giderek üzüm aldım.

*Balığı bir çırpıda yakalan avcı çok sevindi.

“-i” ekini alan sözcüğün başına “ONUN” getirin ve cümleyi o sözcükten itibaren okumaya başlayın. Eğer cümle  anlamlı oluyorsa bu ek “iyelik eki”, anlamsız oluyorsa bu ek “belirtme hali eki”dir. Neyi, kimi sorusuna cevap verirse belirtme ekidir.

*Sular+ı bakkaldan değil toptancıdan alıyor.

*Evinde okuduğu kitab+ı kaybolmuş.

İLGİ EKİ

Bir ismin bir varlığa bağlantısını göstermek üzere getirilen ektir.

*Pencerenin kenarından çok soğuk hava geliyor.

*Işıkların uyumu çok hoşumuza gitti.

*Bebeğin emziği kaybolduğu için çok ağladı.

*Kapının kolunu yerinden çıkarmış.

FİİL ÇEKİM EKLERİ

KİP EKLERİ

HABER KİPLERİ

*Sınavlar haftaya başlayacak.(Gelecek zaman)

*Geçen hafta pikniğe gitmişler.(Geçmiş zaman)

DİLEK KİPLERİ

*Bu sınavı kazanmalıyım.(Gereklilik kipi)

*Bir an önce buradan gidelim.(İstek kipi)

ŞAHIS EKLERİ

Şahıs ekleri sonuna geldiği eylemin kim tarafından yapıldığını bildiren eklerdir.

Gitti+m Gitti+k

Gitti+n Gitti+niz

Gitti Gitti+ler

YAPIM EKLERİ

Yapım ekleri,isim ve fiil köklerinden farklı ve yeni anlamlı kelimeler türetmeye yarayan eklerdir.

YAPIM EKLERİ DÖRT GRUBA AYRILIR

A) İsimden İsim Yapan Ekler
B) İsimden Fiil Yapan Ekler
C) Fiilden Fiil Yapan Ekler
D) Fiilden İsim Yapan Ekler

İSİMDEN İSİM YAPAN EKLER

İsim kök ve gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler yapan eklerdir.

Türkçe, oyuncu, evcil, arkadaş, sabahleyin, taşlı, odunluk, yaşıt, bilgisiz, kitapçık, gürültü

*Yol+cu etrafına bakınarak otobüsü arıyordu.

*Yaptığı yemek çok tuz+suz olmuş.

İSİMDEN FİİL YAPAN EKLER

İsim kök veya gövdelerine gelerek fiil oluşturan eklerdir.

Yaşa-,düzel-,azımsa-,gözle-,dertleş-,garipse-incel-,acık-,azal-,gürülde-

* Bir haftadır çiçekleri su+la+madık.

* Cam kesince parmağı uzun süre kan+a+dı.

FİİLDEN FİİL YAPAN EKLER

Fiil kök veya gövdelerine gelerek yeni fiiller türeten eklerdir.

Güldür-,kavala-,gülümse-,gezin-,içir-,görüş-,korkut-,sevin-,

*Çocuğun oyuncağını alınca çocuğu ağla+t+tı.

*Adamın cüzdanı cebinden çal+ın+mış.

FİİLDEN İSİM YAPAN EKLER

Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim türeten eklerdir.

Düşünce, yakacak,durak,süpürge,unutkan,sevgi,

bilgiç,bitkin,yapı,satıcı,göçük,sayım,yığın,gülünç,

esinti, okur, yürüyüş, geçit, gülme, kızartı, gelmek

*Öğret+men olmak için çok çalıştı.

*Büyüklerine her zaman say+gı gösteriyordu.

YAPI BAKIMINDAN SÖZCÜKLER

BASİT SÖZCÜKLER

Yapım eki almamış sözcüklerdir. Bu sözcükler çekim eki alabilir.

*Deniz, masa, saz, duvar, göz, taş, gitti, gelmiş

Ev+in+e dün akşam hırsız gir+miş+ti.

Ç.E Ç.E Ç.E Ç.E

TÜREMİŞ SÖZCÜKLER

Kök durumdaki ad ya da fiile yapım eklerinin getirilmesiyle yeni kelimelerin oluşturulmasına Türemiş sözcük denir.

*Kapıcı, kitaplık, gözlük, yetiştirmek, gözetlemek

Türk+çe sev+gi+sini aşı+la+mak önem+li+dir.

Y.E              Y.E                Y.E                  Y.E

BİRLEŞİK SÖZCÜKLER

Birden fazla kelimenin (en az iki kelime) bir araya gelmesiyle oluşan kalıplaşmış yeni kelimelere Birleşik sözcükler denir.

*Hanımeli, gökkuşağı, ipucu, ayakkabı, şekerpare,gecekondu, bilgisayar, gökyüzü, aşçıbaşı, başıboş, soğukkanlı, mirasyedi,  reddetmek, bakabilmek, alıvermek, affetmek, tercih etmek, mutlu olmak

 

Benzer Yazılar:

Yorumlar 1

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir